Το χωριό μας

 Η Ιστορία του χωριού

      ΤΟ ΠΑΛΙΟ ΧΩΡΙΟ «ΜΕΛΙΔΟΝΙΣΤΑ»

   Όπως λέγετε, το χωριό μας, με  το όνομα Τσιράκι, που το 1924 μετονομάστηκε Άγιος Κοσμάς, είναι μέρος ενός μεγάλου χωριού με το όνομα «Μελιδόνιστα», το οποίο βρισκόταν ΒΔ του σημερινού χωριού, στην τοποθεσία που σήμερα ονομάζεται «Παλιοχώρι». Καταλάμβανε μία έκταση που άρχιζε από το μύλο του Παπαθανασίου, όπου περνούσε την εποχή εκείνη μία  βαλαχόστρατα, δρόμος για τα κοπάδια των Βλάχων που έφευγαν για τα «χειμαδιά»  και γι’ αυτό υπήρχε εκεί το «Χάνι του Λάμπρου» και βρύση που είχε νερό όλο το χρόνο. Στη συνέχεια επεκτείνεται τις «φακές», στο εξωκκλήσι Άγιος Νικόλαος,  στο «εικόνισμα Πλιάτσικα», την «Ψηλόραχη», το «Προσήλιο», στα «Βαθιά Πηγάδια» μέχρι το «βακούφικο το μύλο». Από την έκταση που περιελάμβανε, και από χαλάσματα που βρέθηκαν παλαιότερα σχεδόν σε όλη την έκτασή του, που  σήμερα είναι εκτάσεις του σημερινού χωριού, μάλλον πρέπει να ήταν μεγάλο χωριό. Το όνομα «Μελιδόνιστα», είναι όνομα Σλαβικό και όπως λέγετε, το έδωσαν οι Σλάβοι, όπως και τα άλλα χωριά της περιοχής μας, όταν κατέλαβαν την Ελλάδα μέχρι το Σπερχειό ποταμό,  κατά το 900 μ.Χ. με τον Βούλγαρο Συμεών Β’, επί Βυζαντινής Αυτοκρατορίας.  Όλα τα χωριά της περιοχής μας είναι Σλαβόφωνα, όπως Βαντσκό (οι σημερινές Κυδωνιές), Τριτσκό (το σημερινό Τρίκορφο), Μπίσιοβο (το σημερινό Κυπαρίσσι) και όλα σχεδόν τα χωριά της Δυτικής Μακεδονίας. Οι Σλάβοι, λέγετε, δεν πείραξαν τα χωριά μας και αυτό μας κάνει να συμπεράνουμε ότι ήθελαν να κατακτήσουν και όχι να λεηλατήσουν. Τα ερείπια του παλιού χωριού Μελιδόνιστα, όσον αφορά για κτίσματα ή άλλες  πέτρινες κατασκευές, δεν είναι πολλά. Βρέθηκαν παλιότερα, χαλάσματα από περιφράξεις ίσως σπιτιών, περιφράξεις κτημάτων και κάποια χαλάσματα από λίγες πέτρινες καλύβες. Πιθανότατα να κτίστηκε τα έτη 21-25 μ.Χ. και ανήκει στα TASTA STATTNA, κατασκηνώσεις που ίδρυσαν τα στρατεύματα του Αυτοκράτορα Οκτάβιου, στον αγώνα εναντίων του Αντωνίου. Αυτές οι κατασκηνώσεις, τριακόσιες (300) τον αριθμό,  πρέπει να ήταν φτιαγμένες με ξύλα και σκεπασμένες με κλαδιά. Ίσως γι’ αυτό δεν βρίσκουμε εδώ πολλές πέτρινες κατασκευές. Ίσως ακόμη γιατί στα χρόνια που ακολούθησαν αυτές οι πέτρες μεταφέρθηκαν από τους κατοίκους τότε, για να χτίσουν το νέο χωριό. Οι κάτοικοι του παλιού χωριού «Μελιδόνιστα», αν οι κατοικίες όπως λέγεται, ήταν τριακόσιες,  θα πρέπει να ήταν τουλάχιστον χίλιοι πεντακόσιοι. Η κύρια ασχολία τους, θα πρέπει να ήταν η γεωργία  αλλά και η κτηνοτροφία, έχοντας γιδοπρόβατα και εκατοντάδες βόδια. Εξ’ άλλου στην ευρύτερη περιοχή, όπως είναι γνωστό,  υπήρχαν πολλά βοοειδή και γι’ αυτό ονομάστηκε Βόιο. Πάντως στην περιοχή που σήμερα έχει το όνομα  «Παλιοχώρι» και λέγετε, ότι εκεί ήταν το παλιό χωριό,  είναι περιοχή γυμνή από δέντρα, με πολλές καλλιεργήσιμες εκτάσεις και πηγές με νερό όλο το χρόνο. Συνθήκες που μας κάνει να σκεφτούμε, ότι εκεί μπορεί να υπήρχε χωριό.
     Το παλιό χωριό, η «Μελιδόνιστα» λέγεται ότι καταστράφηκε, επί Τουρκοκρατίας, κατά την περίοδο 1380-1420  μ.Χ. όταν Σουλτάνος στην Οθωμανική Αυτοκρατορία ήταν ο Βογιαζήτ. Ο στρατός του, σε μεγάλο ποσοστό  αποτελούνταν  από  Τουρκαλβανούς, οι οποίοι στο πέρασμά τους λεηλατούσαν και έκαιγαν τα χωριά.   
     Ο θρύλος λέει, ότι κάποια μέρα που γινόταν γάμος στο χωριό «Μελιδόνιστα», ήρθε μια ομάδα από Αρβανίτες (άτακτα τμήματα Τούρκων Αλβανών που πολεμούσαν στο πλευρό των Τούρκων) και πρόσβαλαν τη νύφη. Τότε ο γαμπρός σκότωσε έναν από αυτούς και στη συνέχεια όλο το χωριό έπεσε επάνω τους και τους σκότωσε. Ένας όμως από αυτούς σώθηκε, ανέφερε το γεγονός αυτό σε ισχυρότερες δυνάμεις, οι οποίες μετά από δύο-τρεις ημέρες ήρθαν, κύκλωσαν το χωριό, το έκαψαν για να εκδικηθούν έτσι το θάνατο των άλλων Τουρκαλβανών.  
     Μετά την καταστροφή το χωριό διαλύθηκε, αφού οι κάτοικοί του έφυγαν τρομαγμένοι και κυνηγημένοι, ψάχνοντας η κάθε οικογένεια να σωθεί από το μένος των Τουρκαλβανών. Από τις τριακόσιες (300) οικογένειες που λέγεται πως ήταν στο χωριό «Μελιδόνιστα», μερικές κρύφτηκαν κοντά στη Νεάπολη Κοζάνης. Εκεί υπήρχαν πολλοί Τούρκοι και ζούσαν ανάμεσά τους, για μεγαλύτερη ασφάλεια. Στην περιοχή εκείνη σήμερα, δίπλα από το ποταμό Αλιάκμωνα, υπάρχει ένα  χωριό, με το όνομα Μελιδόνι. Ίσως από εκείνους τους κυνηγημένους κατοίκους του χωριού «Μελιδόνιστα». Λέγεται επίσης, ότι μερικές οικογένειες από το παλιό κατεστραμμένο χωριό, πήγαν προς την Στερεά Ελλάδα και άλλοι προς την Πελοπόννησο.

    

      ΤΟ ΝΕΟ ΧΩΡΙΟ «ΤΣΙΡΑΚΙ»

     Έμμειναν όμως οχτώ με δέκα οικογένειες, ο οποίες δεν πήγαν πολύ μακριά. Κρύφτηκαν ανατολικά του κατεστραμμένου χωριού «Μελιδόνιστα», απόμερα από τη «βλαχόστρατα», σε μιά  απόσταση περίπου δύο  χιλιομέτρων, μέσα σε ένα μέρος με πυκνό δάσος. Σιγά-σιγά άρχισαν να χτίζουν τις αγροικίες τους, την πρώτη τους εκκλησία (το σημερινό εξωκκλήσι σήμερα), τον Άγιο Αθανάσιο,
    «Τσιράκι» στα Σλαβικά, σημαίνει το ένα τέταρτο, ίσως αυτό που απέμεινε από το παλιό χωριό,
το ένα τέταρτο των οικογενειών που ζούσαν στη «Μελιδόνιστα».
     «Τσιράκι» στα Τούρκικα, σημαίνει τον μαθητευόμενο, τον μικρό, τον παραγιό.
      Ίσως να έχουν κάποια σχέση αυτά τα δύο ονόματα.

    Οι οικογένειες που απόμειναν από το παλιό χωριό και δημιούργησαν το Τσιράκι ήταν οι Σιωμέοι και οι Δεπέοι, οι Τζηκέοι, από τους οποίους προέρχονται οι Κουτσονικέοι,  οι  Κυρατσέοι, που ήταν μια γενιά με τους Τζηκέους, οι Κεδρέοι, που λεγόταν Χαλικέοι, από τους οποίους προέρχονται οι Κουμπουρέοι, οι Λιοντέοι, οι Σβολιαντέοι που τους έλεγαν Τσαλατέους και οι Νατσιέοι.  Επίσης η οικογένεια του Τσίκνα από το Βαντσκό (Κυδωνιές), και οι Νουκέοι. Αργότερα ήρθαν στο χωριό, που πλέον ονομαζόταν Τσιράκι, οι Τολιέοι, οι Λαζέοι, η οικογένεια του Σιδέρη, οι Χρυσοχόοι και οι Παπαβασιλείου.
    Οι μαρτυρίες και τα ιστορικά γεγονότα, που αναφέρονται για το χωριό τσιράκι, στηρίζονται βέβαια στις παραδόσεις και στα μνημεία που βρέθηκαν κυρίως στα παλιά εξωκλήσια. Το πρώτο εξωκκλήσι, ο Άγιος Αθανάσιος, που ήταν εκκλησία στο παλιό χωριό «Μελιδόνιστα», δυστυχώς δεν έχει κάποια ημερομηνία, ούτε στους τοίχους που συνήθιζαν να γράφουν, αλλά και ούτε στις Αγιογραφίες του. Για το λόγο αυτό δεν μπορούμε να προσδιορίσουμε τον χρόνο κτίσης του.  
     Οι παλιοί Τσιρακιώτες ασχολούνταν κυρίως με την κτηνοτροφία και τη γεωργία.  Στα δύσκολα όμως χρόνια της Τουρκοκρατίας, η ζωή τους έγινε πολύ δύσκολη και αναγκάστηκαν να στραφούν κυρίως στην οικοδομική τέχνη. Σ’ αυτό  επάγγελμα, με το πέρασμα των χρόνων, αναδείχθηκαν από τους  κορυφαίους καλφάδες, με ικανότητες  σχεδίασης, κατασκευής και άριστοι λαξευτές της πέτρας. 
     Πρώτη και ξεχωριστή θέση, όχι μόνο στο χωριό, αλλά και στη γύρω περιοχή, κατείχε ο Γιώργος Βράγγας, έργα του οποίου, μέχρι και  σήμερα σώζονται.
Η φήμη των μαστόρων είχε ξεπεράσει τα στενά όρια της περιοχής τους και η δραστηριότητα τους έφθασε στην Ανατολική Μακεδονία, στην Πόλη, στη Σμύρνη, στη Θεσσαλία, στο Μοριά και στη Στερεά Ελλάδα.
     Μεταξύ των μεγάλων καλφάδων και πελεκάνων της πέτρας της περιοχής μας, αναφέρονται οι Τσιρακιώτες (Αγιοκοσμίτες): Γιώργος Μεσίκας, Χριστόδουλος Τόλιος, Στέργιος Λάζος, Πέτρος Λάζος, Απόστολος Τόλιος,  Γρηρόριος Σιώμος, Δημήτριος Μελτσάκος και φυσικά ο μεγάλος κάλφας Γιώργος Λάζος (Βράγγας).   Τα έργα τους που είναι αριστουργήματα αρχιτεκτονικής, σώζονται μέχρι και σήμερα, σχεδόν σε όλα τα μέρη της Ελλάδας (καταγράψαμε έργα των μαστόρων μας στη Στερεά Ελλάδα, την Θεσσαλία, Πελοπόννησο, Μακεδονία και φυσικά πλήθος έργων τους στην περιοχή της Δυτικής Μακεδονίας).
    

4. ΚΑΖΑΣ ΑΝΑΣΕΛΙΤΣΗΣ
Ανασελίτσα (Λαψίστη), 300 ορθόδοξοι Έλληνες και 2000 Μουσουλμάνοι, πρωτεύουσα του Καζά.
Σιάτιστα, 8000 ορθόδοξοι Έλληνες, έδρα του Έλληνος Μητροπολίτου Σισανίου.

ΧΩΡΙΑ ΕΛΛΗΝΙΚΑ
Σιέλτσα 2500 ορθόδοξοι Έλληνες.- Κοντσικόν 1000.- Πιπιλίστα 250.- Σισάνιον 350.- Πέλκα 585.- Βρατίνι 400.- Μελιδόνιον 60.- Τσιαρούσινον 280.-
Τραπεζίτσα 82.- Κίναμι 325.- Πανάρετ 120.- Φουργκάσιον 160.- Σουρδάνιον 120.- Σιγχόλιον 90.- Λουκόμι 290.- Ρόκαστρον 55.- Φυτόκιον 75.-
Μαρτσίσκον 240.- Καλλιστράτη 150.- Αηδονοχώρι 150.- Ζαρμπάδες 380.- Χουτούρι 260.- Λόπες 110.- Πλάζουμ 120.- Λατόριτσα 140.- Μπάνια 45.-
Ρέζικ 120.- Δράμιστα 210.- Κωνστάνσκον 850.- Δόλος 500.- Ζουπάνιον 2500.- Ντουτσικό 250.- Λιμπόχοβο 400.- Μιραλί 280.- Μπόρσα 670.-
Μουρασάνη 340.- Πέτσανι 150.- Ζβόλιανι 220.- Μπουχορίνα 310.- Κριμίνιον 425.- Λούβρι 190.- Ραδοβίστη 350.- Λούντσον 500.- Μαγέρι 200.-
Τριτσκό 150.- Μπίσοβο 310.- Τσιράκι 230.

ΧΩΡΙΑ ΜΙΚΤΑ
Βρογγίστα, 120 ορθόδοξοι Έλληνες και 500 Μουσουλμάνοι.-Τσακνοχώρι, 200 ορθόδοξοι Έλληνες και 120 Μουσουλμάνοι.
Τσοτίλιον, 200 ορθόδοξοι Έλληνες και 450 Μουσουλμάνοι

ΧΩΡΙΑ ΤΟΥΡΚΙΚΑ
Λάκ 360 Μουσουλμάνοι.- Βουδουρίνη 230.- Τσαβαλέρ 150.- Πυλωροί 820.- Τσεραπλιάν 120.- Μαζκάν 130.-
Πλαζόμιστα 350.- Λαμπάνοβο 200.- Γκηνόσι 250.- Βρότερζα 340.- Μπομπούστι 320.- Βίνανι 160.

Οδός εκ Γρεβενών εις Ζουπάν (Πεντάλοφος)

Εξερχομένη οδός των Γρεβενών και βαίνουσα επι γαιώδους εδάφους και δια κοντακλάδων διερχομένη δε, του αριστερόθεν ρεύματοςκαι μετά 1/2 ώρας και 10΄ αριστερόθεν χωρίου Κυρακαλή, έχον 60 οικογενείας οθωμανικάς, τέμενον με μιναρέν κομμένον και βρύσην, φέρει απ' αυτού δι' ωριαίας ανωφερείας εις το χωρίον Βελιά, έχον 80 οικογενείας χριστιανικάς, 2 εκκλησίες και φρέαρ πρό της εκκλησίας. Απ' αυτού δε ακολουθούσα ομαλήν κορυφογραμμήν, φέρει εις τας συνοικίας Βιβίστι, έχουσα 10 οικογενείας  και εκκλησίαν και Τσιράκι, έχουσα 50 οικογενείας και εκκλησίαν.

Οι Σημερινές οικογένεις

Δήμος Αγίου Κοσμά

Στο χωριό μας, ο Άγιος Κοσμάς ήρθε στα 1777, κατά την Γ΄ περιοδεία του και φιλοξενήθηκε, όπως λέγεται, στο σπίτι του σιδερά του χωριού, από τον οποίο και ζήτησε και του έφτιαξε τον σιδερένιο Σταυρό, τον οποίο μετά την διδασκαλία του την άλλη μέρα, κάρφωσε στο κλωνάρι της βελανιδιάς, κάτω από τον οποίο μιλούσε.
Εδώ έκανε και την προφητεία που αναφέρεται σε όλα τα βιβλία που έχουν γραφεί για τη ζωή του Αγίου Κοσμά: "Όταν θα πέσει τα κλωνάρι που είναι  ο Σταυρός, τότε θα γίνει μεγάλο κακό στη Πατρίδα μας και το κακό θα έρθει από το μέρος που θα πέσει το κλωνάρι και όταν θα πέσει το δένδρο, θα γίνει μεγαλύτερο κακό".
Πράγματι το κλωνάρι έπεσε το έτος 1939, προς το μέρος της Αλβανίας και το δένδρο έπεσε το 1945.
Τον σταυρό βρήκε το 1939 ο Αθανάσιος Παπαβασιλείου και τον  παρέδωσε στον παπά του χωριού για φύλαξη.
Ο Αθανάσιος Παπαβασιλείου είχε κάποιες ικανότητες, όπως λένε, αφού προφήτευσε ότι στο χώρο αυτόν θα γίνει εκκλησία και ακόμη ότι ο Σταυρός θα κάνει το χωριό μας γνωστό.

 Οι εκκλησίες του χωριού μας

Ο ΝΑΟΣ ΤΟΥ ΑΓΙΟΥ ΑΘΑΝΑΣΙΟΥ

Ο μεγάλος ναός στην πλατεία του χωριού, ρυθμού βασιλικής.
Χτίσθηκε περί το 1750 μ.Χ.. στο ίδιο μέρος που παλαιότερα υπήρχε Ναός, ίδιου ρυθμού κι' εκείνος.
Ανακαινήσθηκε τη δεκαετία του 1950.

Ο ΝΑΟΣ ΤΟΥ ΑΓΙΟΥ ΚΟΣΜΑ

ΤΟ ΕΞΩΚΛΗΣΙ ΤΟΥ ΑΓΙΟΥ ΑΘΑΝΑΣΙΟΥ

Είναι ένας μικρός ναός, 300 μέτρα νότια του μεγάλου Ναού του Αγίου Αθανασίου, ρυθμού βασιλικής.
Λέγεται ότι ήταν εξωκλήσι και την εποχή του παλιού χωριού «Μελιδόνιστα» και η ηλικία του είναι 600 ετών και πλέον.
Ανακαινίσθηκε το 2006.

ΤΟ ΕΞΩΚΛΗΣΙ ΤΗΣ ΑΓΙΑΣ ΠΑΡΑΣΚΕΥΗΣ Ένα μικρό εκκλησάκι, στα βόρεια του χωριού 2 χιλιόμετρα περίπου.
Λέγεται ότι ήταν η Αγία παρασκευή ήταν η προστάτης  του παλιού χωριού «Μελιδόνιστα» και προς τιμήν της
(26 Ιουλίου) πανηγυρίζει το χωριό μας.

ΤΟ ΕΞΩΚΛΗΣΙ ΤΟΥ ΑΓΙΟΥ ΝΙΚΟΛΑΟΥ

Ένα μικρό εξωκλήσι δυτικά του χωριού, ίδιου ρυθμού με το εξωκλήσι της Αγίας Παρασκευής.



ΤΟ ΕΞΩΚΛΗΣΙ ΤΟΥ ΑΓΙΟΥ ΙΩΑΝΝΗ

 Θρύλοι, παραδόσεις και ιστορίες
 Από το βιβλίο του Αθανασίου Τόλιου "ΙΣΤΟΡΙΚΑ-ΛΑΟΓΡΑΦΙΚΑ ΑΓΙΟΥ ΚΟΣΜΑ ΓΡΕΒΕΝΩΝ" (PDF)
 (Από τον Σεραφείμ Βραβοσινό)

ΤΑ ΕΓΚΑΙΝΙΑ ΤΟΥ ΧΩΡΙΟΥ
Στο τρίγωνο που βρίσκεται καθώς μπαίνουμε στο χωριό,  απέναντι από τον Ιερό Ναό του Αγίου Κοσμά, που σχηματίζεται από τρεις δρόμους, που οδηγούν ο ένας στο χωριό, ο άλλος στα Γρεβενά και ο τρίτος στη τοποθεσία "Αμπέλια", βρίσκονται τα εγκαίνια του χωριού. Εκεί έχουν σκάψει μεγάλο λάκκο και έχουν θάψει μία αγελάδα και μία κλωσσαριά μαζί με τα πουλιά. Άλλοι λένε, πως έχουν θάψει και μιά γουρούνα με τα επτά γουρουνόπουλα της. Όλα αυτά τα έχουν σκεπασμένες με μεγάλες πλάκες.
Κι' όλα αυτά για φύγουν από το χωριό τα κακά πνεύματα.

Ο ΚΑΛΦΑΣ ΜΕΛΤΣΑΚΟΣ
Το 1750 ο Γεώργιος Μελτσάκος, ένας κοντός και άσχημος, αλλά έξυπνος άνδρας που εργαζόταν στην Πόλη μάστορας, κατόρθωσε να αποσπάσει φιρμάνι "γκεσκερέ" (έγγραφο) από την Υψηλή Πύλη, που διέταξε τον Ομέρ Μπέη  μέσα σε ένα εξάμηνο να έρθει σε συμφωνίες με τους κατοίκους του χωριού και να τους δώσει πίσω τα κτήματα που τους είχε πάρει. Πράγμα που έγινε.

Ο ΜΟΥΔΙΡΕΣ
Όταν χτίζανε την εκκλησία Άγιος Αθανάσιος περί το 1760, ήρθε ο μουδιρές (ειρηνοδίκης), καβάλα στο άλογο του, να ζητήσει την άδεια, γιατί χωρίς άδεια δεν μπορούσαν να χτίσουν εκκλησία. Κατέβηκε από το άλογο, κάθισε σταυροπόδι στην Αγία Τράπεζα, τραβώντας το τσιμπούκι του, αλλά κάνοντας και άλλες ασχήμιες για τα Θεία, μέχρι να του φέρουν την άδεια. Του φέρανε την άδεια και αφού την είδε, έφυγε. Στην τοποθεσία όμως "Κρύων" (περίπου 10 χιλ. στο δρόμο Άγιος Κοσμάς-Γρεβενά), τον έριξε το άλογο κάτω, σπάζοντας το πόδι του σε τρεις μεριές. Επέστρεψε στη συνέχεια στο χωριό μέχρι να αναρρώσει,  μετανιωμένος.

Τα πανηγύρια

Στο χωριό μας πανηγυρίζουμε της Αγίας Παρασκευής 26 Ιουλίου και του Αγίου Παντελεήμονα 27 Ιουλίου, προς τιμή της Αγίας Παρασκευής, γιατί  όπως
λέγεται, ήταν η προστάτιδα Αγία του παλιού χωριού Μελιδόνιστα.  Η Θεία Λειτουργία στις 26 Ιουλίου γίνεται στο εξωκλήσι της Αγίας Παρασκευής, ακολουθεί αρτοκλασία και στη συνέχεια όλοι οι χωριανοί μαζεύονται στη πλατεία, λέγοντας τα χρόνια πολλά, περιμένοντας βέβαια το βράδυ το παραδοσιακό γλέντι
με ψητά και κλαρίνα, που κρατάει δύο μέρες.