Άγιος Κοσμάς Γρεβενών – καλώς ήρθατε στο χωριό μας

Οι μόνιμοι κάτοικοι του χωριού μας, όλοι κι όλοι, είναι δέκα, είκοσι. Όμως για μια ασήμαντη αφορμή γίνονται εκατό, γίνονται διακόσιοι, τριακόσιοι. Γεμίζουν τα σπίτια, οι πλατείες, τα καφενεία, οι δρόμοι. Δεν τους χωράει το χωριό. Πάνε στο Νιτσκό, στα Λβάδια, στου Γκουμπλίτς, στ' Στόη, στ' Ντραμπάλα, στ' Ζγκράμπια, στ' Ακόντσμα, σ' τς Φακιές, στου Παλιουμανάστηρου, στα Βριτσιάδκα. Άγρυπνοι φρουροί. Δεν παρέδωσαν τίποτα ακόμη. Περιμένουν μια αφορμή να βγουν να τραγουδήσουν, να χορέψουν, να ξεφαντώσουν, να πιουν κρασί, να ταξιδέψουν.

Ο Άγιος Κοσμάς είναι ένα μικρό, όμορφο χωριό που ανήκει από το 2011 στον Δήμο Γρεβενών. Βρίσκεται σε απόσταση 22 χιλιομέτρων βορειοδυτικά της πόλης των Γρεβενών, στην κατεύθυνση Γρεβενά – Δασύλλιο – Πεντάλοφος. Είναι χτισμένο σε υψόμετρο 980 μέτρων, μέσα σε έναν πανέμορφο περίγυρο ντυμένο στο πράσινο της βελανιδιάς. Έχει κλίμα ξερό τον χειμώνα και δροσερό το καλοκαίρι.

Τα σπίτια του χωριού, ανάμεσα σε πολλά οπωροφόρα δέντρα και βελανιδιές, σε άλλες εποχές ήταν όλα πέτρινα, διώροφα αλλά και τριώροφα, καλοχτισμένα από άριστους μαστόρους του χωριού μας. Σήμερα δυστυχώς αυτά τα παραδοσιακά σπίτια σχεδόν όλα γκρεμίστηκαν και αντικαταστάθηκαν με σύγχρονα. Τα λίγα παλιά και τα νέα σπίτια, πολλά από τα οποία μένουν κλειστά για πολλούς μήνες του χρόνου, είναι καλοπεριποιημένα από τη νοικοκυροσύνη των κατόχων τους και των λίγων κατοίκων που ζουν ακόμη εδώ με τις αναμνήσεις τους. Αυτοί προσπαθούν, κόντρα στο ρεύμα της φυγής των νέων, να αναβιώσουν τα ήθη και τα έθιμα, ζωντανεύοντας έτσι το χωριό.

Στο χωριό συναντάμε σήμερα περίπου είκοσι επίθετα, και οι οικογένειες είναι σχεδόν όλες συγγενείς μεταξύ τους. Τον χειμώνα του 2014 οι μόνιμοι κάτοικοι ήταν μόλις 24, και την άνοιξη του 2021 ακόμη λιγότεροι.

Όπως σε όλη την ευρύτερη περιοχή του Βοΐου, έτσι και στο χωριό μας συναντούμε πολλές βελανιδιές, παρθένα δάση από βελανιδιές. Ευτυχώς το επάγγελμα του ξυλοκόπου δεν ευδοκιμεί εδώ, και οι μόνιμοι κάτοικοι είναι λιγοστοί και δεν χρειάζονται πολλά ξύλα για τον χειμώνα, με αποτέλεσμα τα δάση να παραμένουν παρθένα και φυσικά όμορφα.

Κήποι, μπαξέδες και μποστάνια

Σε κάθε κήπο υπάρχουν πολλά οπωροφόρα δέντρα: μηλιές, κερασιές, κορομηλιές, κυδωνιές, πολλές καρυδιές και αμυγδαλιές. Παλαιότερα υπήρχαν και κάτι άγρια αχλάδια, οι «μπάπτσες», που οι νοικοκυρές τα έκαναν τουρσί για όλη τη χρονιά, ενώ μάζευαν και κράνα για να κάνουν «κρανάδα». Σήμερα οι «μπάπτσες» και τα κράνα σχεδόν έχουν εξαφανιστεί. Τα οπωροφόρα ήταν περισσότερα όσο ο κόσμος ζούσε από τα προϊόντα της γης του· με την εγκατάλειψη του χωριού παραμελήθηκαν κι αυτά.

Όταν γίνονταν τα κεράσια, κάθε κερασιά είχε κι ένα παιδί επάνω. Όταν «τσιολνούσαν» τις καρυδιές το φθινόπωρο, γέμιζε από κάτω παιδιά για να «μπιρμπικίσουν», να μαζέψουν δηλαδή τις ξεχασμένες καρύδες. Στους μπαξέδες καλλιεργούσαν κρεμμύδια, που τα φύλαγαν σε «ραμάτες» για όλη τη χρονιά, πράσα για το χοιρινό του χειμώνα, πατάτες, ντομάτες, πιπεριές, μελιτζάνες και κολοκύθες. Από τις κολοκύθες τα παιδιά έφτιαχναν και το «μπότσιαρο»: άδειαζαν την κολοκύθα, σκάλιζαν μάτια, μύτη και στόμα και έβαζαν μέσα ένα κερί, για να έχουν τη νύχτα ένα φωτισμένο σκιάχτρο. Στα μποστάνια ωρίμαζαν τον Αύγουστο πολλά πεπόνια και λιγότερα καρπούζια.

Τα ζώα του σπιτιού

Κάθε σπίτι είχε το «βιός» του: πέντε δέκα πρόβατα, κότες, έναν γάιδαρο, και μερικά ένα μουλάρι ή ένα άλογο. Έτσι εξασφάλιζαν το κρέας, το γάλα, τα φρούτα και γενικά το φαγητό τους από την ευλογημένη γη του χωριού. Σε κάθε σπίτι υπήρχαν επίσης ο σκύλος και η γάτα. Τα τελευταία χρόνια συναντούμε στην περιοχή και αρκούδες, ακόμη και στις παρυφές του χωριού, που τρώνε μήλα από τις μηλιές και μέλι από τα μελίσσια.

Πουλιά που χάθηκαν ή σπανίζουν

Μετά το 1980 τα ζώα και τα πουλιά έχουν λιγοστέψει. Σήμερα συναντούμε αρκούδες, αλεπούδες και ζαρκάδια, και από τα πουλιά μελισσοφάγους, σπουργίτια, λίγα αηδόνια, μερικά γεράκια και τα χελιδόνια που έρχονται κάθε άνοιξη να χτίσουν τις φωλιές τους σχεδόν σε όλα τα μπαλκόνια. Η έλλειψη τροφής και τα φυτοφάρμακα στα λίγα χωράφια ίσως ανάγκασαν πολλά είδη να εξαφανιστούν. Μερικά πουλιά που χάθηκαν ή σπανίζουν:

Θυμόμαστε τις εξορμήσεις μας στην ύπαιθρο όταν ήμασταν παιδιά, ψάχνοντας για φωλιές πουλιών· όταν τις βρίσκαμε, δεν τις πειράζαμε καθόλου. Αδειάζαμε επίσης τα «βιρούδια», τα μέρη του ποταμού με πολύ νερό, με τενεκέδες και πιάναμε ψάρια και νερόφιδα. Σήμερα, λόγω έλλειψης νερού, ούτε «βιρούδια» υπάρχουν, ούτε ψάρια, ούτε νερόφιδα.

Το παλιό χωριό «Μελιδόνιστα»

Η έλλειψη ιστορικών ντοκουμέντων –συγγραμμάτων, ημερομηνιών σε κάποια παλιά εκκλησία ή σε κάποιο παλιό κτίριο– μας κάνει να δημιουργούμε διάφορα σενάρια για την καταγωγή μας. Οι ιστορίες των μεγαλυτέρων, που από στόμα σε στόμα έγιναν θρύλοι, δεν είναι δημιουργήματα της φαντασίας, αλλά γεγονότα ιδωμένα με το μάτι των ανθρώπων μιας εποχής που το γένος ήταν σκλαβωμένο. Η πρώτη γραπτή αναφορά στο χωριό «Τσιράκι» είναι του 1692, στον Κώδικα της Μονής του Αγίου Νικάνορα της Ζάβορδας.

Σύμφωνα με την παράδοση, οι κάτοικοι του Τσιρακίου –που το 1929 μετονομάστηκε σε Άγιο Κοσμά– είναι μέρος των κατοίκων ενός μεγάλου χωριού που καταστράφηκε, της «Μελιδόνιστας». Αυτή βρισκόταν βορειοδυτικά του σημερινού χωριού, στην τοποθεσία που λέγεται σήμερα «Παλιοχώρι». Η έκτασή της άρχιζε από τον παλιό νερόμυλο, απ' όπου περνούσε τότε η «βλαχόστρατα», ο δρόμος των κοπαδιών των Βλάχων προς τα χειμαδιά, με το «Χάνι του Λάμπρου» και μια βρύση με νερό όλο τον χρόνο. Απλωνόταν στις «Φακές», στο εξωκκλήσι του Αγίου Νικολάου, στην «Ψηλόραχη», στο «Προσήλιο» και στα «Βαθιά Πηγάδια». Από την έκταση και τα λιγοστά χαλάσματα που βρέθηκαν, πρέπει να ήταν μεγάλο χωριό, γύρω στους 1.500 κατοίκους.

Ένα άλλο σενάριο, όπως το έλεγαν οι γεροντότεροι, είναι ότι οι κάτοικοι της «Μελιδόνιστας» ήταν νομάδες που κατασκήνωσαν εδώ ψάχνοντας καλύτερες συνθήκες για τους ίδιους και τα ζώα τους. Το «Παλιοχώρι» είναι πράγματι περιοχή με πολλές καλλιεργήσιμες εκτάσεις και πηγές· η βρύση «Μέγας» δεν στερεύει ποτέ, ακόμη και σήμερα.

Η καταστροφή της Μελιδόνιστας

Η «Μελιδόνιστα» λέγεται ότι καταστράφηκε επί Τουρκοκρατίας, κάποια στιγμή ανάμεσα στο 1390 και το 1770, όταν άτακτα τμήματα Τουρκαλβανών λεηλατούσαν και έκαιγαν τα χωριά. Ο θρύλος λέει ότι μια μέρα που γινόταν γάμος στο χωριό ήρθε μια ομάδα Αρβανιτών και πρόσβαλε τη νύφη. Ο γαμπρός σκότωσε έναν από αυτούς και στη συνέχεια όλο το χωριό έπεσε επάνω τους. Ένας όμως σώθηκε και ειδοποίησε ισχυρότερες δυνάμεις, που σε δυο τρεις μέρες κύκλωσαν και έκαψαν το χωριό. Οι κάτοικοι σκόρπισαν τρομαγμένοι: κάποιοι κρύφτηκαν κοντά στη Νεάπολη Κοζάνης, όπου υπάρχει σήμερα χωριό με το όνομα Μελιδόνι, άλλοι λέγεται ότι πήγαν στη Στερεά Ελλάδα, στην Πελοπόννησο και στην Κρήτη, όπου επίσης υπάρχουν χωριά με το όνομα Μελιδόνι. Ένα μέρος τους κρύφτηκε δύο χιλιόμετρα ανατολικά και σχημάτισε το νέο χωριό, το «Τσιράκι».

Η ιστορία καταγράφει αρκετές καταστροφές και σφαγές στη Δυτική Μακεδονία εκείνων των αιώνων, στις οποίες θα μπορούσε να τοποθετηθεί και η καταστροφή της Μελιδόνιστας:

Αν όμως ισχύει ο θρύλος του γάμου, η καταστροφή μπορεί να έγινε οποιαδήποτε στιγμή μέσα σε αυτούς τους αιώνες, χωρίς να συνδέεται με κάποιο από τα μεγάλα γεγονότα.

Το νέο χωριό «Τσιράκι»

Μετά την καταστροφή, λίγες οικογένειες –ίσως τέσσερις με πέντε– δεν πήγαν μακριά. Κρύφτηκαν ανατολικά, απόμερα από τη βλαχόστρατα, μέσα σε πυκνό δάσος, και σιγά σιγά έχτισαν τις αγροικίες τους και την πρώτη τους εκκλησία, το σημερινό εξωκκλήσι του Αγίου Αθανασίου του μικρού.

Από τις παλιές περιουσίες φαίνεται ότι λίγες φάρες είχαν σχεδόν όλη την περιοχή του Τσιρακίου: οι «Δεπέοι», οι «Τζηκέοι», οι Χαλικέοι που ονομάστηκαν αργότερα «Κεδρέοι», οι «Μπαζακέοι», οι «Νατσιέοι» και οι «Κυρατσέοι». Οι υπόλοιπες οικογένειες ήρθαν γύρω στο 1600–1700 από την περιοχή του Καλαμά, την Ηγουμενίτσα και άλλα μέρη της Ηπείρου, κυνηγημένες από τους Τουρκαλβανούς, αλλά και από γειτονικά χωριά:

Μετά το 1850 οι ιστορικοί αναφέρουν το Τσιράκι ως «πολυάνθρωπον χωρίον» της επαρχίας Ανασελίτσης.

Οι Τσιρακιώτες μαστόροι

Οι παλιοί Τσιρακιώτες ασχολούνταν κυρίως με την κτηνοτροφία και τη γεωργία. Στα δύσκολα χρόνια της Τουρκοκρατίας όμως, με τους αβάστακτους φόρους και την εκμετάλλευση της περιουσίας τους, στράφηκαν στην οικοδομική τέχνη. Βρήκαν δουλειά πρώτα στη γύρω περιοχή, έπειτα πιο μακριά, και έγιναν μετανάστες που όργωσαν σχεδόν όλη την Ελλάδα και τα Βαλκάνια. Στη χτιστική αναδείχθηκαν από τους κορυφαίους τεχνίτες της πέτρας: σπουδαίοι καλφάδες με υψηλές ικανότητες στον σχεδιασμό, στην κατασκευή και στο λάξεμα της πέτρας.

Συναντούμε τους Τσιρακιώτες μαστόρους να χτίζουν σπίτια στο Βόιο (Κορυφή, Χρυσαυγή), στη Θεσσαλία, στη Βοιωτία –στα χωριά Παύλος και Δαύλεια υπάρχουν πάρα πολλά σπίτια χτισμένα από αυτούς–, στην Πελοπόννησο, κυρίως στην Αρκαδία, ακόμη και στην Ανατολική Μακεδονία. Η φήμη τους έφτασε ως την Πόλη και τη Σμύρνη, ενώ έχτισαν και πολλά σπίτια και εκκλησίες στον τόπο τους.

Τα ονόματα των τοποθεσιών είναι άλλα ξενικά και άλλα ελληνικά. Αιτία για να δοθεί ένα όνομα ήταν κάποιο γεγονός, κάποια εργασία που γινόταν εκεί ή η ομοιότητα της τοποθεσίας με κάτι.

Άλλες τοποθεσίες έχουν προφανή ονομασία: Αγάς, Κούτσουρα, Ράχη, Αη Νικόλας, Κάμπος, Αγία Παρασκευή, Ραφιές, Κουρί, Μηλιά, Βαθιά Γούρνα, Λούντζμα, Τσιράδια, Παλιάμπελα, Ψηλόραχη, Τσέριανη, Ιγκριμίνα, Σγκράμπια. Και άλλες δεν ξέρουμε από πού και πώς προήλθαν: Παπαδιά, Γκομπλίτς, Κούργια, Κούπα, Νιτσκός, Βριτσιάδκα, Κρίουν, Τρόχαλα, Κούφαλος, Τσιτσάκι.

Εθνολογική στατιστική του 1910

Στο έργο «Μακεδονία: εθνολογική στατιστική των βιλαετίων Θεσσαλονίκης και Μοναστηρίου» του Αθ. Χαλκιόπουλου (1910, σελ. 110–113), στον Καζά Ανασελίτσης, η Ανασελίτσα (Λαψίστη) καταγράφεται ως πρωτεύουσα του καζά με 300 ορθόδοξους Έλληνες και 2.000 μουσουλμάνους, και η Σιάτιστα με 8.000 ορθόδοξους Έλληνες, έδρα του Μητροπολίτη Σισανίου. Ανάμεσα στα ελληνικά χωριά αναφέρονται η Σιέλτσα με 2.500 κατοίκους, το Ζουπάνιον με 2.500, το Κοντσικόν με 1.000, το Τριτσκό με 150, το Μπίσοβο με 310 και το Τσιράκι με 230 ορθόδοξους Έλληνες.

Οδοιπορικές σημειώσεις του 1886

Στις «Οδοιπορικαί σημειώσεις Μακεδονίας, Ηπείρου, Νέας Οροθετικής Γραμμής και Θεσσαλίας» του ταγματάρχη Νικολάου Θ. Σχινά (1886, φυλλάδιο πρώτο, σελ. 58) περιγράφεται ο δρόμος από τα Γρεβενά προς το Ζουπάν (Πεντάλοφο):

Για το χωριό έχουν γραφτεί και νεότερες μελέτες: για τους οικισμούς των Γρεβενών, για τους Τσιρακιώτες μετανάστες στην Αμερική στις αρχές του 20ού αιώνα, καθώς και η απογραφή των κατοίκων του 1968 που δημοσιεύτηκε σε τοπικό περιοδικό.

Στο χωριό μας ο Άγιος Κοσμάς ήρθε το 1777, κατά την τρίτη περιοδεία του, και φιλοξενήθηκε, όπως λέγεται, στο σπίτι του σιδερά του χωριού. Από αυτόν ζήτησε να του φτιάξει έναν σιδερένιο σταυρό, τον οποίο, μετά τη διδασκαλία του την άλλη μέρα, κάρφωσε στο κλωνάρι της βελανιδιάς κάτω από την οποία μιλούσε. Εδώ έκανε και την προφητεία που αναφέρεται σε όλα τα βιβλία για τη ζωή του:

Πράγματι, το κλωνάρι έπεσε το 1939, με την κήρυξη του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου, προς το μέρος της Αλβανίας, και το δέντρο έπεσε το 1947, με τον εμφύλιο που ακολούθησε.

Τουρκοκρατία – θρύλοι για τον μπέη

Οι Τσιρακιώτες ζούσαν απόμερα και κρυφά, αλλά οι Τουρκαλβανοί τους ενοχλούσαν, και πιο πολύ στα μαύρα χρόνια του παιδομαζώματος. Αναγκάστηκαν έτσι να ζητήσουν την προστασία ενός ισχυρού Αλβανού, του Ομέρ μπέη, με συμφωνία να τους προστατεύει κι εκείνοι να του δίνουν το ένα τρίτο από τα προϊόντα τους. Έτσι έγινε τσιφλίκι το χωριό. Την κούλια, τη δίπατη κατοικία του μπέη με τις αποθήκες, την έχτισαν οι χωριανοί εκεί που είναι σήμερα το ηρώο. Ο μπέης όμως σιγά σιγά από προστάτης έγινε τύραννος, και όσο το χωριό λιγόστευε, τόσο πιο σκληρός γινόταν.

Γύρω στο 1750 ένας Τσιρακιώτης που εργαζόταν στην Πόλη στην υπηρεσία ενός βεζίρη κατάφερε να αποσπάσει φιρμάνι από την Υψηλή Πύλη που διέταζε τον μπέη να έρθει μέσα σε ένα εξάμηνο σε συμφωνία με τους κατοίκους και να τους δώσει τα κτήματα, πράγμα που έγινε. Την κούλια του μπέη τη χάλασαν αργότερα οι χωριανοί και με τις πέτρες της έχτισαν την εκκλησία, με εντολή του μακεδονομάχου Θόδωρου Ζιάκα.

Ο ξεσηκωμός για την απελευθέρωση

Στην τοποθεσία «Τζαφέρι» οι Τσιρακιώτες σκότωσαν έναν Τούρκο φοροεισπράκτορα της δεκάτης και του κεφαλικού φόρου, και στο «Μπαριαμόπκο» έναν Τούρκο με το όνομα Μπάριαμ. Το 1850 κλέφτες από το χωριό τραυμάτισαν σοβαρά στην τοποθεσία «Σιόποτο», στα σύνορα με το Κυπαρίσσι, έναν σπαχή της δεκάτης από το Τσοτύλι. Δεν τον αποτελείωσαν όμως· τον λυπήθηκαν, τον έφεραν σε ένα σπίτι του χωριού και με τις πρώτες βοήθειες έγινε καλά. Όταν οι Τούρκοι του Τσοτυλίου ξεκίνησαν με όπλα, τσεκούρια και δρεπάνια να καταστρέψουν το χωριό, ο ίδιος ο τραυματίας δεν τους άφησε να κάνουν κακό.

Τα χρόνια των Μακεδονομάχων

Το 1906 έφτασε στο χωριό ο Καπετάν Λίτσας, ο αξιωματικός Αντώνιος Βλαχάκης από το Γύθειο, επικεφαλής εκατόν τριάντα ανταρτών μακεδονομάχων: Κρητικοί με βράκες και Μακεδόνες με μαύρες φουστανέλες. Έπαιρνε διαταγές από τον Καπετάν Βάρδα. Στρατοπέδευσε στα ακριανά σπίτια του χωριού, την άλλη μέρα έψησαν δεκατρία αρνιά στο «Τρεβέλι αλώνι» και, αφού πλήρωσε ο ταμίας του σώματος, έφυγαν. Στο χωριό έμεινε τραυματισμένος για μια νύχτα και ο Καπετάν Λούκας.

Οι Γάλλοι

Το 1917–18, στον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, ήρθε στο χωριό ένας λόχος αποικιακών μισθοφόρων των Γάλλων, με φυλάκιο στον νερόμυλο, στο ρέμα ανάμεσα στο Μπίσοβο και το Τσιράκι. Η διαταγή ήταν τέλεια συσκότιση τα βράδια, και ένα ζευγάρι χωριανών που έψαχνε με δαδιά τα χαμένα βόδια του σώθηκε κατά τύχη. Διερμηνέας των Γάλλων ήταν ένας χωριανός, που φρόντισε να μην πάθει τίποτε το χωριό.

Πόλεμοι και θύματα

Στον ελληνοϊταλικό πόλεμο όσοι άνδρες δεν είχαν επιστρατευτεί επιστρατεύτηκαν πολιτικώς για να επιδιορθώσουν τον δρόμο ώστε να περνούν τα πυροβόλα. Οι γυναίκες από 20 έως 60 ετών, με αδύνατα ζώα και γαϊδουράκια, φόρτωναν εφόδια και τα μετέφεραν στο μέτωπο, βαδίζοντας ξυπόλητες πάνω στο χιόνι ολονυχτίς. Οι γριές και τα κορίτσια έπλεκαν μάλλινα, που ο παπάς μάζευε κάθε Κυριακή και τα έστελνε με το «καραβάνι» των γυναικών στο μέτωπο. Ύστερα ήρθαν η Κατοχή και ο Εμφύλιος. Μια οβίδα χτύπησε τότε τη γλυκόηχη καμπάνα της εκκλησίας και την αχρήστευσε, ενώ στις εκκαθαρίσεις οι κάτοικοι κατέφευγαν με τις οικογένειές τους στα δάση και οι Γερμανοί έπαιρναν ό,τι ζώα έβρισκαν.

Η απελευθέρωση

Το χωριό απελευθερώθηκε το 1912. Τα νέα τα έφεραν δύο χωριανοί που είχαν σταλεί στα Γρεβενά, και τα ανήγγειλαν από μακριά με αναρίθμητες τουφεκιές. Όλοι μαζεύτηκαν στο Μεσοχώρι, και το τι έγινε δεν περιγράφεται: τουφεκιές, γλέντι και χορός. Την άλλη μέρα ήρθαν είκοσι στρατιώτες, και οι κάτοικοι τους φιλούσαν κλαίγοντας από χαρά. Την επόμενη έγιναν και βαφτίσια: ο λοχίας βάφτισε ένα παιδί που είχε γεννηθεί τη μέρα της απελευθέρωσης και το ονόμασε Ελευθέριο, προς τιμήν της λευτεριάς που ανέτειλε στο χωριό.

Τα εγκαίνια του χωριού

Η πλατεία και η Μητρόπολη

Στην πλατεία του χωριού, πριν χτιστεί ο ναός το 1750, υπήρχε μια λιμνούλα όπου έρχονταν το δειλινό τα άφθονα τότε γελάδια να πιουν νερό. Πολύ κοντά στο ιερό στεκόταν ένας μεγάλος τσέρος, μια βελανιδιά με διάμετρο δύο μέτρων και ηλικία εκατοντάδων ετών.

Το χωριό ανήκει από την Τουρκοκρατία ακόμη στη Μητρόπολη Σισανίου και Σιατίστης, ενώ ο συνοικισμός μισό χιλιόμετρο νότια ανήκει στη Μητρόπολη Γρεβενών. Οι γεροντότεροι λένε ότι στον Άγιο Κοσμά ερχόταν ο επίσκοπος Σιατίστης και στις Εκκλησιές ο επίσκοπος Γρεβενών, και αντάμωναν στο χωριό για θέματα θρησκείας και παιδείας, και γιατί όχι για τον κλεφτοπόλεμο ενάντια στους Τούρκους.

Πηγές και «ξωνέρια»

Στο χωριό υπάρχουν δύο βρύσες με καλό πόσιμο νερό: το «τρανό πηγάδι» στη Σκαφίδα και μια βρύση στα Αμπέλια, που δεν υπάρχει σήμερα. Υπάρχουν και άλλες πηγές, στη Λεπτοκαριά και στον Μέγα, μακριά από το χωριό, αλλά μόνο ο Μέγας έχει νερό όλο τον χρόνο.

Το σχολείο

Το 1901–1902 λειτουργούσε στο χωριό γραμματοδιδασκαλείο με δέκα μαθητές. Τη δεκαετία του 1930 οι κάτοικοι διχάστηκαν για το πού θα χτιστεί το νέο διδακτήριο, και για την αποπεράτωσή του συνεισέφεραν το κοινοτικό συμβούλιο, ο τοπικός σύλλογος «Ομόνοια» και ο κρατικός προϋπολογισμός. Το 1937 το σχολείο στεγαζόταν σε μια αίθουσα 42 τετραγωνικών μέτρων με 55 έως 60 μαθητές, σε ένα οίκημα «παμπάλαιο και ετοιμόρροπο», ενώ το 1938 λειτούργησε και νυχτερινή σχολή, αφού οι άνδρες ταξίδευαν κατά 90% και οι γυναίκες κρατούσαν την οικονομική διαχείριση. Τα εγκαίνια του νέου διδακτηρίου έγιναν στις 30 Ιανουαρίου 1938, γιορτή των Τριών Ιεραρχών.

Ο Άγιος Κοσμάς δεν είναι μόνο ένα σημείο στον χάρτη του Βοΐου· είναι μια κοινότητα που κρατά ζωντανή τη μνήμη της. Στη σελίδα αυτή συγκεντρώνονται η ιστορία, οι παραδόσεις, τα τοπωνύμια και η φύση του τόπου, για τους χωριανούς που ζουν μακριά και για κάθε επισκέπτη που περνά από τον δρόμο Γρεβενών – Πενταλόφου.